Historia szkolnictwa w Bytyniu
Początki szkolnictwa w Bytyniu sięgają połowy XVII wieku. Właśnie z tego okresu pochodzą pierwsze wzmianki dotyczące nauczania w regionie.
Szkoły nowożytne znacznie różniły się od współczesnych – przede wszystkim pod względem miejsca prowadzenia zajęć oraz ich nieobowiązkowego charakteru. O działalności oświatowej w Bytyniu wiemy niewiele – zachowały się jedynie fragmentaryczne informacje z wizytacji kanonicznych, gdyż inne dokumenty nie przetrwały do naszych czasów.
Pierwszym inicjatorem powstania szkoły był ówczesny proboszcz Bartłomiej Neapolitanus, który zainicjował budowę budynków szkolnych. Przed 1641 rokiem, z jego inicjatywy i za środki pochodzące ze zwrotu bliżej nieokreślonego długu na rzecz kościoła, wzniesiono budynek szkolny wraz z zabudowaniami gospodarczymi przeznaczonymi dla bakałarza – nauczyciela.
Z 1682 roku pochodzi interesująca wzmianka zawarta w tzw. zarządzeniach powizytacyjnych: „Niech [proboszcz] poucza parafian, by ich dzieci uczęszczały do szkoły, aby tak przynajmniej przez naukę poznali swego Boga i Stwórcę, i by mogli Mu lepiej służyć.”
Słowa te świadczą o trosce wizytatora o rozwój oświaty i o potrzebie nauki wśród wiejskiej społeczności.
Wizytacje z lat 1695 i 1725 nie wspominają już o szkole, a jedynie o organiście. Można przypuszczać, że budynek szkolny został wówczas przekształcony w mieszkanie organisty, a nauczanie odbywało się w ograniczonym zakresie. W 1787 roku doszło do ponownego otwarcia szkoły – ówczesny budynek organisty podzielono na część mieszkalną i izbę przeznaczoną do nauki, w której organista, z polecenia proboszcza, uczył dzieci.
Druga połowa XVIII wieku to okres stopniowego upadku Bytynia. Wizytacje z tego czasu opisują budynek szkółki jako miejsce opuszczone i zniszczone.
Od około 1820 roku można mówić o odrodzeniu miejscowości i miejscowej szkoły. Szkoła, choć katolicka, została włączona w system pruski – wprowadzono dozór szkolny, podstawy programowe oraz zatrudniono stałego nauczyciela. W tym okresie szkoła, mimo zachowania polskiego i katolickiego charakteru, częściowo uniezależniła się od parafii, przechodząc pod opiekę wsi i regionu.
Pierwszym znanym z nazwiska nauczycielem był Józef Byczyński (ur. 1796 r.), absolwent seminarium nauczycielskiego w Poznaniu. Pełnił funkcję nauczyciela w Bytyniu od 1817 roku, a do jego obowiązków należało także roznoszenie poczty.
W 1839 roku szkoła liczyła 80 uczniów (z czego 60 potrafiło pisać). Wyposażenie obejmowało trzy ławy, trzy stoły, tablice i sześć map geograficznych. Nauczano czytania i pisania w języku polskim i niemieckim, rachunków, fizyki, geografii, katechizmu i śpiewu.
W latach 60. XIX wieku szkoła rozwijała się dynamicznie. W 1862 roku uczęszczało do niej 145 uczniów z wiosek: Bytyń (28), Gorgoszewo (5), Młodasko (31), Piersko (22), Roszczki (32) i Witkowice (27). Na dokumentach z tego czasu widnieją podpisy członków dozoru szkolnego – Andrzeja Pakuły i Marcina Tomkowiaka – oraz bytyńskiego sołtysa Augusta Kathnera.
Nauczycielem był wówczas Tomasz Jaraczewski (ur. 1806 r.), który pracował w Bytyniu ponad 50 lat, co czyni go najdłużej zatrudnionym nauczycielem w historii szkoły. Z okazji jubileuszu pięćdziesięciolecia jego pracy w miejscowości odbyły się uroczystości zakończone obiadem w miejscowym pałacu – Jaraczewski był bowiem również nauczycielem dzieci właścicieli Bytynia, rodziny Gąsiorowskich.
W tym okresie uczniowie prawdopodobnie korzystali już z nowego budynku szkolnego, istniejącego do dziś (obecnie pod numerami 48–53, dziś budynki mieszkalne; do 1946 r. mieściła się tam szkoła, a później mieszkania nauczycieli). Szkoła funkcjonowała nieprzerwanie aż do odzyskania niepodległości w 1919 roku.
W odrodzonej Polsce Szkoła Powszechna w Bytyniu stała się placówką państwową. Kierownikiem był Stanisław Leja. Liczba nauczycieli wahała się od 3 do 5, a w 1919 roku uczyło się w niej aż 390 dzieci. W okresie międzywojennym działała także szkoła w Roszczkach, w której nauczali ci sami nauczyciele co w Bytyniu. Szkoła ta prawdopodobnie powstała w celu odciążenia placówki w Bytyniu. Zachowane dokumenty dotyczą jedynie lat trzydziestych XX wieku, po 1945 roku nie ma już o niej wzmianek.
Na początku 1939 r. rozpoczęła się budowa nowego gmachu szkoły, w którym zajęcia odbywają się do dziś. Niemcy zamknęli szkołę, a nauczycieli rozproszyli. Kierownik Stanisław Leja pozostał w Bytyniu i pracował w majątku w Młodasku. Marian Birecki zatrudniony był początkowo w lesie bytyńskim, a później jako monter w Poznaniu. Włodzimiera Kubiaczykówna została wywieziona do Generalnego Gubernatorstwa, gdzie uczyła dzieci. Stefan Palarczyk przedostał się przez Węgry, Włochy, Francję i Hiszpanię do Portugalii, skąd wysłał ostatnią wiadomość. Stefan Karalus, podporucznik rezerwy, został powołany do wojska wiosną 1939 roku – jego dalsze losy pozostają nieznane.
W okresie wojennym nauka w ograniczonym zakresie była prowadzona przez władze niemieckie. Dzieci niemieckie uczęszczały do szkoły rano, a polskie po południu, ucząc się jedynie języka niemieckiego i arytmetyki. Często były też zmuszane do pracy w ogrodzie nauczycielki. Po ukończeniu 12. roku życia dzieci kierowano do pracy w majątkach ziemskich.
W nowym budynku szkoły Niemcy urządzili stację wzmacniającą dla kabla łączącego Warszawę z Berlinem, a pozostałe pomieszczenia przeznaczyli na mieszkania dla obsługi technicznej.
Po wyzwoleniu Bytynia 25 stycznia 1945 roku (data ta figuruje w protokole rady pedagogicznej z 1968 r.) z dawnej szkoły pozostał jedynie budynek – zniszczono całe wyposażenie oraz księgozbiór. W jednym z mieszkań ulokowano dwóch żołnierzy Armii Czerwonej odpowiedzialnych za łączność telefoniczną.
Szkoła wznowiła działalność 1 września 1945 roku. Dzięki zaangażowaniu Stanisława Lei i Mariana Bireckiego, mimo braków wyposażenia, budynek szybko przystosowano do zajęć. Uroczyste otwarcie szkoły odbyło się 15 czerwca 1946 roku.
oprac. Karol Krajewski
Współczesne dzieje szkoły
W latach 1986–1990 w szkole działała Liga Morska, prowadzona przez nauczycieli: Alicję Sowę, Brygidę Popko i Henryka Popko. Początkowo zrzeszała 26, a z czasem 64 uczniów.
Od początku roku szkolnego 2002/2003 przy szkole utworzono oddziały przedszkolne – w wyniku przyłączenia dotychczasowego Samorządowego Przedszkola w Bytyniu.
W sierpniu 2014 roku przy szkole powstało nowoczesne boisko sportowe.
Dnia 12 września 2017 roku odbyła się uroczystość nadania imienia szkole. Patronem został Arkady Fiedler, wybrany w głosowaniu przez całą społeczność szkolną. Uroczystość rozpoczęła się mszą świętą celebrowaną przez biskupa Damiana Bryla, po czym w szkole dyrektor Mirosław Klak powitał licznych gości, w tym: wielkopolską kurator oświaty Elżbietę Leszczyńską, wójta gminy Kaźmierz Zenona Gałkę, syna patrona Radosława Arkadego Fiedlera oraz sekretarza gminy Janusza Stróżyka.
Podczas uroczystości przedstawiono historię szkoły oraz sylwetkę patrona. Kulminacyjnym momentem było odczytanie przez radnego Tadeusza Kaczmarka uchwały o nadaniu imienia i jej przekazanie dyrektorowi. Następnie społeczność szkolna odśpiewała hymn szkoły autorstwa nauczycieli Joanny Minty i Roberta Winieckiego. Uroczystość uświetniła część artystyczna poświęcona Arkademu Fiedlerowi oraz wystawy „Madagaskar” i „Dywizjon 303”.
We wrześniu 2019 roku powstał Zespół Szkolno-Przedszkolny w Bytyniu, obejmujący:
- Szkołę Podstawową im. Arkadego Fiedlera w Bytyniu,
- oddziały przedszkolne w Bytyniu,
- Przedszkole w Gaju Wielkim.
Dnia 1 września 2020 roku odbyła się uroczystość przekazania sztandaru społeczności szkolnej. Po mszy świętej, podczas której sztandar poświęcił ks. Piotr Budasz, w sali gimnastycznej odbyła się jego oficjalna prezentacja. Wójt gminy Kaźmierz, Zenon Gałka, przekazał sztandar dyrektorowi Mirosławowi Klakowi, a następnie pocztowi sztandarowemu w składzie: Wojciech Chizari (chorąży), Dominika Sołtysiak i Oliwia Tecław (przyboczne). Uroczystość zakończyło ślubowanie przedstawicieli klas oraz wspólne odśpiewanie hymnu szkoły.
Obecnie Zespół Szkolno-Przedszkolny w Bytyniu kształci i wychowuje łącznie 182 uczniów – w tym 116 w szkole podstawowej, 23 w oddziałach przedszkolnych i 43 w Przedszkolu w Gaju Wielkim.
Obwód szkoły obejmuje miejscowości: Bytyń, Piersko, Witkowice, Młodasko, Gorgoszewo, Gaj Wielki i Sierpówko. Do placówek uczęszczają również dzieci z Ceradza Kościelnego, Ceradza Dolnego, Mieścisk, Gorszewic, Kaźmierza i Pólka.
| Kierownicy i dyrektorzy Szkoły Podstawowej w Bytyniu |
Okres pełnienia funkcji |
| Klewe | 1898 – 31.03. 1900 |
| Janetz | 1.04. 1900 – 31.07. 1907 |
| Otto | 1.08. 1907 – 1914 |
| Leja Stanisław | 1918 – 1939, 1945 – 1954 |
| Birecki Marian | 1954 – 1973 |
| Pabiński Mieczysław | 1973 – 1978 |
| Pawlaczyk Zenon | 1978 – 1979 – pełniący obowiązki
1.09. 1979 – 13.12. 1981 |
| Niemczewska Elżbieta | 1.01.1982 – 31.08. 1982 |
| Kozyra Małgorzata | 1.09.1982 – 31.08.1983 |
| Kulesza Tadeusz | 1. 09. 1983 – 31.08.1988 |
| Kozyra Bartłomiej | 1. 09. 1988 – 31.08. 1996 |
| Strzelczak Maria | 1.09. 1996 – 31.08. 2002 |
| Schulz Agata | 1.09. 2002 – 31.08. 2007 |
| Minta Joanna | 1.09. 2007 – 31.01.2014 |
| Łukaszyk Anna | 1.09. 2013 – 31.08. 2014 – pełniąca obowiązki |
| Klak Mirosław | 1.09. 2014 – |
Bibliografia:
Źródła archiwalne
- Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu
Akta opieki małoletnich (1864-1871), sygn. PA 100/026.
Akta zawierające opisy i wizyty kościoła i plebanii, 1641-1889, sygn. PA 100/005.
Jaśkiewicz Ryszard, Dzieje parafii Bytyń (1796-1840), Poznań 1976, sygn. Mps I/232.
Repartycje na utrzymanie szkoły katolickiej (1834-1863), sygn. PA 100/041.
Różne korespondencje z XIX w., sygn. PA 100/019.
- Archiwum Szkoły Podstawowej w Bytyniu
[księgi posiedzeń rad pedagogicznych oraz zachowane kroniki szkolne]
- Archiwum Państwowe w Poznaniu
Plan szkoły, sprawozdania, informacja kierownika szkoły, sprawozdania dla GUS (1945-1957), sygn. 53/1601/0/7.8/1025.
Wydawnictwa zwarte
Jaśkiewicz Ryszard , „Dzieje parafii Bytyń w latach 1796-1840”. Praca magisterska z Historii Kościoła w Polsce pod kierunkiem Ks. prof. dr hab. Mariana Banaszaka, Papieski Wydział Teologiczny, Poznań 1976.
Nowacki Józef, Archidiecezja poznańska w gracach historycznych i jej ustrój, Dzieje archidiecezji poznańskiej, t. 2, Poznań 1964.
Źródła internetowe
Oses Jerzy, Jubileusz nauczyciela p. Tomasza Jaraczewskiego z Bytynia [online], https://kazmierz.com.pl/index.php/example-styles/example-styles-5/765-jubileusz-nauczyciela-p-tomasza-jarczewskiego-z-bytynia [dostęp: 20.03.2025].
Fragmenty monografii szkoły spisanej przez Mariana Bireckiego.
Kroniki szkolne.